จากพอดแคสต์รายการ People You May Know ตอนล่าสุด “หมอบรัดเลย์ บันทึกเมืองสยามจากหมอฝรั่ง” เราอยากชวนคุณต่อยอดความคิดจากเสียงในรายการสู่หน้ากระดาษจากผลงานของ หมอบรัดเลย์ (Dr. Dan Beach Bradley) มิชชันนารีชาวอเมริกัน ผู้ไม่ได้เพียงแค่เข้ามาเผยแผ่ศาสนา หรือรักษาโรคในดินแดนตะวันออก แต่ยังวางรากฐานการจัดระเบียบความรู้ของสังคมไทยไว้อย่างน่าสนใจ
แม้จะใช้ชื่อว่า Calendar แต่สิ่งพิมพ์รายปีชุดนี้ไม่ใช่แค่ปฏิทิน หากแต่เป็นวารสารภาษาอังกฤษขนาดเล็กที่หมอบรัดเลย์จัดทำขึ้นระหว่าง พ.ศ. 2402–2416 รวม 13 ฉบับ โดยมีเป้าหมายในการบันทึกและเผยแพร่ข้อมูลหลากหลายด้านในสยามแก่ผู้อ่านชาวต่างประเทศ
ตัวอย่างเนื้อหาภายในหนังสือ The Bangkok Calendar ฉบับปี 1873 (พ.ศ.2416)
แต่ละเล่มประกอบด้วยปฏิทินรายเดือน พร้อมข้อมูลประกาศแจ้งเวลาเรือเข้า–ออก โฆษณา ข่าวสารต่าง ๆ อีกทั้งยังมีบทความหลากหลายประเด็น ครอบคลุมทั้งเรื่องศาสนา จารีตประเพณี ข้อมูลเกี่ยวกับพระราชสำนัก รวมถึงเหตุการณ์สำคัญที่เกิดขึ้นทั้ง 12 เดือนในแต่ละปี ภายในเล่มและยังมีข้อมูลตัวเลขทางสถิติที่สำคัญ เช่น เวลาน้ำขึ้น-น้ำลง ปริมาณน้ำฝน นอกจากนี้ ในฉบับ พ.ศ. 2413 ยังมีการบันทึกว่าการพิมพ์ปฏิทินในประเทศไทยเกิดขึ้นครั้งแรกเมื่อวันที่ 14 มกราคม พ.ศ. 2385 ซึ่งถือเป็นหลักฐานสำคัญทางประวัติศาสตร์ของเทคโนโลยีการพิมพ์ในไทย
The Bangkok Calendar จึงมีสถานะไม่ต่างจากคลังข้อมูลประจำปีในยุคแรกเริ่ม เป็นตัวอย่างต้นแบบของสิ่งพิมพ์ที่ทำหน้าที่รวบรวม เผยแพร่ และจัดโครงสร้างความรู้แบบสมัยใหม่ในสังคมสยาม
อ่าน The Bangkok Calendar ได้ที่
https://library.car.chula.ac.th/record=b2333708
The Bangkok Recorder แตกต่างจากหนังสือพิมพ์สมัยใหม่ ทั้งในด้านขนาดและความถี่ในการพิมพ์ ขนาดของหนังสือเล็กกว่ามาตรฐานหนังสือพิมพ์ปัจจุบัน (ประมาณ 23 x 27 เซนติเมตร) และออกจำหน่ายเดือนละครั้ง ทุกวันพฤหัสบดีแรกของเดือน รูปแบบการจัดพิมพ์ใช้คำว่า “ใบ” หรือ “แผ่น” แทนคำว่า “ฉบับ” แต่ละใบมี 4 หน้า และมีการเรียงหมายเลขหน้าต่อเนื่องตลอดทั้งปี
ตัวอย่างเนื้อหาภายใน The Bangkok Recorder (บางกอกรีคอร์เดอร์)
เนื้อหาภายในเล่มประกอบด้วยข่าวทั้งในประเทศและต่างประเทศ รวมถึงบทความที่หมอบรัดเลย์แปลจากตำราฝรั่ง และข่าวเบ็ดเตล็ดอื่น ๆ โดยสามารถจัดแบ่งเนื้อหาออกเป็นหมวดหมู่หลัก ได้แก่ ข่าวสารทั่วไป สารคดี ความรู้ในสาขาต่าง ๆ และบทความแสดงความคิดเห็น ทั้งนี้การนำเสนอข่าวมักให้รายละเอียดครบถ้วน พร้อมแทรกความคิดเห็นของผู้เขียน The Bangkok Recorder จึงถือเป็น “พื้นที่กลางของการสื่อสารสาธารณะ” ที่ปลุกกระแสความคิดและเปิดทางให้ความรู้หมุนเวียนอย่างเสรีในสังคมสยาม
อ่าน The Bangkok Recorder ได้ที่
https://library.car.chula.ac.th/record=b1406412
หนึ่งในผลงานสำคัญอีกชิ้นของหมอบรัดเลย์ คือ อักขราภิธานศรับท์ ซึ่งถือเป็นพจนานุกรมภาษาไทยฉบับพิมพ์เล่มแรกที่มีการรวบรวมคำไทยและอธิบายความหมายเป็นภาษาไทยอย่างเป็นระบบ มีจำนวนคำประมาณ 40,000 คำ การจัดทำพจนานุกรมฉบับนี้ใช้ระยะเวลากว่าสามทศวรรษ แสดงถึงความพากเพียรและความมุ่งมั่นอย่างแท้จริง โดยหมอบรัดเลย์ได้รับความร่วมมือจากอาจารย์ทัดซึ่งเป็นชาวไทยให้ช่วยแปลความหมาย
อักขราภิธานศรับท์ ไม่เพียงปูทางให้แก่การทำพจนานุกรมภาษาไทยฉบับหลวงในเวลาต่อมา แต่ยังกลายเป็น เครื่องมือสำคัญในการศึกษาภาษา สำนวน และบริบทการใช้ถ้อยคำในเอกสารโบราณ ทั้งภาษาพูดและภาษาเขียน อีกทั้งยังเปิดเผยมุมมองทางสังคมและวัฒนธรรมของสยามในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 19 ได้อย่างดี นอกจากนี้ ยังเป็นการสร้างการร่วมมือระหว่างวัฒนธรรม ในการรวบรวมและจัดระเบียบความรู้ด้านภาษา
อ่าน หนังสืออักขราภิธานศรับท์ ได้ที่
https://library.car.chula.ac.th/record=b2293178
ภาพบรรยากาศของกรุงเทพฯ บริเวณริมแม่น้ำเจ้าพระยา สมัยรัชกาลที่ 4
ที่มา: พิพัฒน์ พงศ์รพีพร. (2544). ภาพมุมกว้างของกรุงเทพพระมหานคร ในสมัยรัชกาลที่ 4 : การค้นพบใหม่. เมืองโบราณ
หนังสือเล่มนี้บันทึกประสบการณ์ชีวิตของหมอบรัดเลย์ในช่วงรัชกาลที่ 3 ถึงรัชกาลที่ 4 ซึ่งเป็นช่วงเปลี่ยนผ่านสำคัญของสยามก่อนก้าวเข้าสู่ยุคใหม่ ทั้งด้านการแพทย์ การศึกษา และเทคโนโลยีการพิมพ์ ในฐานะมิชชันนารีชาวอเมริกันที่เดินทางเข้ามายังสยาม หมอบรัดเลย์มีบทบาทสำคัญในการเผยแพร่ความรู้ทางการแพทย์สมัยใหม่ และเป็นผู้บุกเบิกงานพิมพ์ภาษาไทยหลายรูปแบบ แต่ในขณะเดียวกัน เขายังเป็นผู้สังเกตการณ์ที่บันทึกสิ่งที่พบเห็นไว้อย่างละเอียด ทั้งในมิติส่วนตัวและสาธารณะ
เนื้อหาครอบคลุมตั้งแต่ประวัติชีวิตช่วงต้น จุดเริ่มต้นของการเป็นมิชชันนารี ความรู้สึกเมื่อเดินทางมาถึงสยาม ไปจนถึงความสัมพันธ์กับพระบรมวงศานุวงศ์ เช่น เจ้าฟ้าจุฑามณี และพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว รวมถึงการรักษาอาการเจ็บป่วยของเจ้านายในแบบแพทย์แผนตะวันตก บันทึกนี้ยังสะท้อนภาพความสัมพันธ์และความขัดแย้งระหว่างชาวต่างชาติในสยาม ทั้งนักธุรกิจอย่างโรเบิร์ต ฮันเตอร์ และบุคคลที่เป็นที่รู้จัก เช่น แอนนา เลียวโนเวนส์ ครูภาษาอังกฤษในราชสำนัก
หนังสือเล่มนี้จึงมิใช่เพียงบันทึกความทรงจำของหมอฝรั่งคนหนึ่ง แต่ยังเป็นหลักฐานประวัติศาสตร์ที่แสดงภาพสังคมสยามจากมุมมองคนนอกที่มีสายตาเฉียบคมและมีบทบาทจริงในเหตุการณ์
อ่าน สยามแต่ปางก่อน ได้ที่ https://library.car.chula.ac.th/record=b2345774
.
หมอบรัดเลย์ไม่เพียงทำหน้าที่บันทึกหรือเผยแพร่ความรู้ แต่ยังเป็น ผู้บุกเบิกที่วางรากฐานสำคัญให้กับระบบความรู้ของสังคมไทย ในฐานะทั้งผู้บันทึก ผู้ผลิตสื่อ และผู้สร้างสรรค์นวัตกรรม ผลงานของหมอบรัดเลย์สะท้อนให้เห็นว่า การจัดการข้อมูลและการเผยแพร่ความรู้ คือหัวใจของการพัฒนาสังคมมาทุกยุคทุกสมัย
บรรณานุกรมคัดสรรสำหรับผู้สนใจ หนังสือหายากของ Dr. Dan Beach Bradley ที่ไม่ควรพลาด
1. The Bangkok Calendar for the Year of Our Lord 1873 : Corresponding to the Siamese Civil Era 1234-5, and to the Chinese Cycle Era 4510 / edited by D.B. Bradley
E-book: https://digiverse.chula.ac.th/Info/item/dc:3186
2. พระราชพงศาวดารกรุงเก่า (ฉบับหมอบรัดเล)
E-book: https://digiverse.chula.ac.th/Info/item/dc:87049
3. หนังสือคำประกาษ พรรษด้วยโทษฝิ่นเพื่อจะให้เปนคุณเปนประโยชณ์ไปแก่ทั่วเมืองไททั้งปวง
E-book: https://digiverse.chula.ac.th/Info/item/dc:88041
4. หนังสืออักขราภิธานศรับท์ = Dictionary of the Siamese language / by D. B. Bradley
Call No: [RA] 495.913 บ895ห 2416
5. หนังสือจดหมายเหตุ = The Bangkok Recorder
Call No: [RA] 959.3 หน144
6. จดหมายเหตุรายวันของหมอบรัดเล จากหนังสือล้อมรั้ว
E-book: https://digiverse.chula.ac.th/Info/item/dc:87327
อ้างอิง:
สุกัญญา สุดบรรทัด. (2547). หมอบรัดเลย์กับการหนังสือพิมพ์แห่งกรุงสยาม (พิมพ์ครั้งที่ 2). มติชน.
Library location; https://library.car.chula.ac.th/record=b1673780
สุจิตต์ วงศ์เทศ, บรรณาธิการ. (2565). สยามพิมพการ : ประวัติศาสตร์การพิมพ์ในประเทศไทย (พิมพ์ครั้งที่ 2). มติชน.
Call No: [TAIC] 102545 Library location; https://library.car.chula.ac.th/record=b2294692
วิลเลียม แอล บรัดเลย์. (2567). สยามแต่ปางก่อน 35 ปีในบางกอกของหมอบรัดเลย์ (พิมพ์ครั้งที่ 3). มติชน.
Call No: [TAIC] 104349 Library location; https://library.car.chula.ac.th/record=b2345774
#แดนบีชบรัดเลย์ #ประวัติศาสตร์ #สังคมศึกษา #ประวัติศาสตร์ไทย #โบราณคดี #รัฐศาสตร์จุฬา #รัฐศาสตร์ #ประวัติศาสตร์ชาติไทย #socialstudies #book #taicchula #history #chulalongkornuniversity #taicchulalibrary #Chulalibrary #pymk #peopleyoumayknow