ศิลปะบนสิ่งพิมพ์ในรัชสมัยรัชกาลที่ 6

สิ่งพิมพ์ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 งามโดดเด่นเป็นที่ประจักษ์ แม้เมื่อกาลเวลาผ่านมาจนถึงปัจจุบัน ความงามของศิลปะจากรัชสมัยก็ยังคงเป็นตัวแทนบอกเล่าถึงบรรยากาศศิลปะและงานออกแบบเมื่อร้อยกว่าปีก่อนได้เป็นอย่างดี เช่น พระราชนิพนธ์เรื่อง มัทนะพาธา หรือตำนานแห่งดอกกุหลาบ ที่ไม่เพียงได้รับการยกย่องให้เป็นยอดบทละครพูดคำฉันท์เท่านั้น หากรูปเล่มโดยเฉพาะภาพปกเดินทองลวดลายดอกกุหลาบก็ยังคงงามเด่นแตกต่างจากหน้าปกหนังสือไทยในยุคก่อนหน้าหรือแม้แต่ในสมัยเดียวกัน จนลักษณะปกสวยพิมพ์ทองกลายเป็นเอกลักษณ์หนึ่งของหนังสือพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 6

หนึ่งในศิลปินคนสำคัญผู้สร้างผลงานในรัชสมัย ได้แก่ พระยาอนุศาสน์จิตรกร (จันทร์ จิตรกร) ที่ไม่เพียงมีผลงานภาพประกอบในหนังสือพระราชนิพนธ์เท่านั้น หากยังเป็นผู้สร้างงานจิตรกรรมสำคัญๆ ไว้มากมาย ซึ่งผลงานส่วนหนึ่งยังประยุกต์แนวทางศิลปะตะวันตกเข้าไปด้วย กล่าวคือมีลักษณะสมจริง มีมิติ มีแสงเงา มีระยะใกล้ไกลของภาพ เช่น ภาพจิตรกรรมฝาผนังวัดสามแก้ว ชุมพร แตกต่างจากลักษณะงานจิตรกรรมไทยประเพณีทั่วไป

ส่งเสริมผลงานและให้คุณค่าอาชีพ

ล้นเกล้าฯ รัชกาลที่ 6 ไม่เพียงสนพระราชหฤทัยในศิลปะแขนงต่างๆ เท่านั้น หากยังทรงพระตั้งพระราชหฤทัยที่จะสนับสนุนนายช่างและศิลปินผู้สร้างงานให้มีความรู้ความสามารถ ส่งเสริมผลงานทรงคุณค่า พัฒนาเป็นอาชีพที่มีเกียรติเฉกเช่นเดียวกับอาชีพอื่นๆ ดังเช่น พระยาอนุศาสน์จิตรกร (จันทร์ จิตรกร) ผู้ผลิตผลงานศิลปะมากมายและได้รับพระราชทานนามสกุล ‘จิตรกร’ จากรัชกาลที่ 6

และในรัชสมัยนี้เองที่งานช่างได้รับการจัดระเบียบอย่างเป็นระบบ มีพระราชดำริให้จำแนกช่างฝีมือไปประจำในกรมกองต่างๆ อันเหมาะสมกับหน้าที่นั้นๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ช่างประณีตศิลป์ทั้งหลาย ซึ่งเดิมมีตำแหน่งอยู่ในกระทรวงโยธาธิการ ให้ย้ายไปรับราชการในกรมใหม่ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งขึ้น นั่นก็คือ กรมศิลปากร เมื่อปี 2454 ทั้งยังมีการจัดหาช่างฝีมือดีสาขาต่างๆ ทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศเข้ามารับราชการในกรมศิลปากร อาทิ คอร์ราโด เฟโรจี หรือศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี ผู้ริเริ่มก่อตั้งมหาวิทยาลัยศิลปากร

ตะวันออกพบตะวันตก :

หนังสือที่ระลึก แนะนำสยามสู่สายตาชาวตะวันตก

ความเคลื่อนไหวและบรรยากาศของศิลปะในรัชสมัยล้นเกล้าฯ รัชกาลที่ 6 ดำเนินไปอย่างมีสีสัน กลิ่นอายของรูปแบบศิลปะตะวันออกและศิลปะตะวันตกผสมผสานสะท้อนอยู่ในศิลปกรรมแขนงต่างๆ ตั้งแต่สถาปัตยกรรม เช่น พระราชวังพญาไท งานประติมากรรม งานจิตรกรรม รวมไปถึงงานออกแบบเพื่อความสวยงามและสื่อความหมาย ที่เครื่องมือที่ทำให้ชาวตะวันตกรู้จักกับประเทศสยาม ดังปรากฏชัดในสิ่งพิมพ์ที่ระลึกในรัชสมัย

เมื่อครั้งต้นรัชสมัยได้มีการจัดพระราชพิธีบรมราชาภิเษกสมโภชครั้งที่ 2 ขึ้นระหว่างเดือนพฤศจิกายน-ธันวาคม 2454 ซึ่งได้เชิญแขกจากต่างประเทศมาร่วมพระราชพิธี และมีการจัดพิมพ์และเผยแพร่หนังสือที่ระลึกเป็นภาษาอังกฤษ “Souvenir of the Coronation of His Majesty King Maha-Vajiravudh of Siam” จัดพิมพ์โดย กรุงเทพเดลิเมล์ (Bangkok Daily Mail) เพื่อเฉลิมฉลองการครองราชย์ของรัชกาลที่ 6 เป็นเสมือนหนังสือแนะนำประเทศ (Guide book) ให้ชาวต่างชาติได้รู้จักกับสยามในมุมมองต่าง ๆ ภายในเล่มได้ให้ข้อมูลเกี่ยวกับประเทศสยาม ครอบคลุมถึง รายละเอียดของพระราชพิธีบรมราชาภิเษก การปกครอง ข้าราชการ ภูมิศาสตร์ จังหวัดต่าง ๆในประเทศ สถานที่สำคัญและสถานที่ท่องเที่ยว ผู้คน และอาชีพ พร้อมภาพประกอบในแต่ละบท โดยใช้การพิมพ์แบบ “Halftone” ที่รูปภาพแทรกอยู่กับตัวอักษรและเนื้อหา ซึ่งเป็นรูปแบบการพิมพ์ที่เกิดขึ้นในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 และต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20

เช่นเดียวกับหนังสือ “ที่ระลึกสยามรัฐพิพิธภัณฑ์สวนลุมพินี พระพุทธศักราช 2468” หนังสือที่ระลึกในงานสยามรัฐพิพิธภัณฑ์ ซึ่งเป็นงานจัดแสดงสินค้าครั้งใหญ่ของประเทศสยาม เพื่อส่งเสริมการพานิชย์ และประจวบกับการฉลองสิริราชสมบัติครบรอบ 15 ปี โดยจะจัดขึ้นช่วงฤดูหนาวพ.ศ. 2468 ที่สวนลุมพินี แต่เนื่องด้วยการสวรรคตของรัชกาลที่ 6 ในเดือนพฤศจิยายนปีเดียวกันนั้น ทำให้งานถูกยกเลิก เหลือเพียงสวนลุมพินี และหนังสือที่ระลึกเล่มนี้เป็นอนุสรณ์ของงานนี้ สำหรับหนังสือที่ระลึกสยามรัฐพิพิธภัณฑ์สวนลุมพินี พิมพ์เป็น 2 ภาษา (ไทย-อังกฤษ) โดยรวบรวมประวัติศาสตร์ของสยามตั้งแต่โบราณจนถึงรัชสมัยของรัชกาลที่ 6 พร้อมภาพถ่ายประกอบ โดยใช้รูปแบบการพิมพ์เช่นเดียวกับหนังสือ “Souvenir of the Coronation of His Majesty King Maha-Vajiravudh of Siam” และจัดพิมพ์โดยโรงพิมพ์เดียวกัน ลวดลายที่ประดับประดาอยู่บนปก และภายในหนังสือ มีการใช้ลวดลายไทยเดิม เทพพนม สังข์ ตรีศูลและวชิระ รวมถึงการนำรูปแบบของการออกแบบตัวอักษรแบบ Ornamental Alphabet แบบยุโรปมาปรับใช้กับอักษรไทย ที่ผสมผสานอักษรไทยและลายไทยเข้าด้วยกัน

ภาพฝีพระหัตถ์

กิจการหนังสือพิมพ์ก้าวหน้ารุ่งเรืองมากในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสนับสนุนการแสดงออกทางความคิดโดยไม่ทรงปิดกั้นความเห็นต่าง อีกทั้ง หนังสือพิมพ์เช่น ดุสิตสมิต ก็ยังกลายเป็นเวทีแสดงภาพฝีพระหัตถ์หลายรูปแบบ ได้แก่ ภาพล้อ (การ์ตูน) ทรงวาดภาพล้อข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ และพระราชทานลงตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์ดุสิตสมิต มีประมาณ 20 ภาพ ทรงเขียนหน้าตัวบุคคลโดยดึงลักษณะเด่น ๆ ของแต่ละบุคคลออกมาถ่ายทอดได้เหมือนจริง ผู้ที่รู้จักบุคคลนั้นๆ จะทราบได้ทันทีว่าทรงเขียนภาพล้อผู้ใด เช่น ภาพมหาเสวกนายก อันหมายถึง เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี (หม่อมราชวงศ์ปุ้ม มาลากุล) และภาพมหาปริญญามาตย์นายก อันหมายถึง เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม)

ครั้งหนึ่ง ดุสิตสมิต ยังได้ลงข่าวเกี่ยวกับภาพฝีพระหัตถ์ที่ทรงคิดวิธีการเขียนใหม่ (New Art) มี 2 ชนิด คือ ภาพเส้นขาดกับภาพสามสี ภาพเส้นขาดนั้นทรงทอนเส้นที่ไม่จำเป็นออก โดยใช้เส้นหมึกไม่กี่เส้นก็เป็นรูปได้ เช่น รูปกางเกงที่เห็นเป็นกางเกงเลยแม้ไม่ได้วาดรูปกางเกง ส่วนภาพสามสีทรงใช้เพียงสีดำกับแดง วาดบนพื้นกระดาษขาว รวมเป็นสามสี ก็สามารถเกิดเป็นรูปอย่างดีๆ ได้

สำนักงานวิทยทรัพยากร จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย น้อมระลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้จัดทำคลังข้อมูลดิจิทัล จุฬาลงกรณ์ราชบรรณาลัย เพื่อนำเสนอเรื่องราวในรัชสมัย แสดงให้เห็นถึงพระปรีชาญาณและพระมหากรุณาธิคุณในด้านต่างๆ ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้ง 2 รัชกาลที่มีต่อปวงชนชาวไทยและจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย https://kingchulalongkorn.car.chula.ac.th/th/home

อ่านพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และหนังสือที่เกี่ยวข้องได้ที่นี่

Souvenir of the coronation of his Majesty king Maha-Vajiravudh of Siam

Location: Thailand and ASEAN Information Center (6th Floor) : Thailand Collection

Call No: [TH] 915.93 S729

https://library.car.chula.ac.th/record=b2210108

ที่ระลึกสยามรัฐพิพิธภัณฑ์สวนลุมพินี พระพุทธศักราช 2468

E-book: https://digiverse.chula.ac.th/Info/item/dc:3024

ดุสิตสมิต

E-book: https://digiverse.chula.ac.th/Search/index/:127

ภาพฝีพระหัตถ์ ชนิด ภาพล้อเส้นหมึก พ.ศ. 2461-62-63

E-book https://digiverse.chula.ac.th/Info/item/dc:87628

ผลงานเขียนของ พระยาอนุศาสน์จิตรกร (จันทร์ จิตรกร)