"หอสมุดกลาง จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย" มีที่มาจากการเป็น “ห้องสมุดโรงเรียนข้าราชการพลเรือนของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว” ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมการตั้งโรงเรียน ต่อมาเมื่อโรงเรียนข้าราชการพลเรือนขยายกิจการเป็นจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และแบ่งเป็นคณะต่าง ๆ ห้องสมุดโรงเรียนข้าราชการพลเรือนฯ จึงกลายเป็น “หอสมุดกลาง จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย” เมื่อวันที่ 26 มีนาคม 2459 (วันสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย)
“หอสมุดกลาง” ที่เป็นชื่อที่คนส่วนใหญ่รู้จักนั้น มาจากในยุคแรก ๆ ของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยที่แต่เดิมมีอยู่ 6 คณะ แต่ละคณะมีห้องสมุดคณะของตนเอง แต่หอสมุดกลางของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ไม่ขึ้นตรงกับคณะใด อาจารย์และนิสิตทุกคณะ มีสิทธิใช้บริการของหอสมุดของมหาวิทยาลัยเหมือนเป็นของกลาง จึงเรียกว่า “หอสมุดกลาง”
ในด้านสถานที่ยุคแรกหอสมุดกลาง มีเพียง 1 ห้อง คือ ห้องเลขที่ 28 ชั้นบนตึกอักษรศาสตร์ เมื่อมีหนังสือเพิ่มมากขึ้นได้ขยายเนื้อที่ห้องเพิ่มขึ้นอีก 1 ห้อง คือ ห้องเลขที่ 27 หอสมุดกลางขณะนั้นมีสภาพคล้ายที่เก็บหนังสือเท่านั้นไม่มีที่อ่านหนังสือภายในห้อง ต้องอาศัยตั้งโต๊ะเก้าอี้สำหรับอ่านหนังสือที่ระเบียงตึก ต่อมาเมื่อพ.ศ. 2496 มหาวิทยาลัยได้จัดสรรงบประมาณในการสร้างอาคารหอสมุกลางขึ้นใหม่ และได้เปิดให้บริการอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 3 มกราคม พ.ศ. 2500 และได้ให้บริการที่อาคารนี้เกือบ 20 ปี
สำหรับหนังสือของหอสมุดกลางในยุคแรก เป็นหนังสือราชกิจจานุเบกษา หนังสือกฎหมายและพระราชบัญญัติต่าง ๆ ส่วนใหญ่ได้รับหนังสือมาจากห้องสมุดของเจ้าพระยาพระเสด็จ รวมถึงได้ซื้อหนังสือจากห้องสมุดส่วนตัวของเจ้านายที่สะสม เช่น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร กรมหลวงลพบุรีราเมศวร์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงปราจิณกิติบดี และพระยาพจนปรีชา รวมถึงพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ ได้ประทานหนังสือมาจำนวนหนึ่ง
และการเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นอีกครั้ง โดยเมื่อวันที่ 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2521 มีพระราชกฤษฎีกาจัดตั้ง “สถาบันวิทยบริการ” โดยการรวม 3 หน่วยงาน ประกอบด้วย หอสมุดกลาง ศูนย์เอกสารประเทศไทย และศูนย์โสตทัศนศึกษากลาง และย้ายจากอาคารหอสมุดกลาง (อาคารมหาวชิราวุธ) มายัง “อาคารมหาธีรราชานุสรณ์” เมื่อวันที่ 14 มิถุนายน พ.ศ. 2525
เกร็ดเรื่องราว: หลังจากที่หอสมุดกลาง จุฬาฯ เป็นสถาบันวิทยบริการ มีชื่อทางการที่ใช้อีก 2 ชื่อ ได้แก่ ศูนย์วิทยทรัพยากร (พ.ศ. 2553) และสำนักงานวิทยทรัพยากร (พ.ศ.2556-ปัจจุบัน)
บทความนี้เป็นเนื้อในนิทรรศการ Stacked Memories in the Chula Library : เปิดชั้นความทรงจำของ “หอสมุดกลาง จุฬาฯ"
อ้างอิงจาก:
ประวัติจุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย 2459-2509 (2510). จุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย. https://doi.org/10.58837/CHULA.BOOK.1967.1
คู่มือหอสมุดกลางจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (2499). โรงพิมพ์ภักดีประดิษฐ์. https://digiverse.chula.ac.th/Info/item/dc:97804
สถาบันวิทยบริการ (2526). สถาบันวิทยบริการ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. https://doi.org/10.58837/CHULA.BOOK.1983.1
ปฐมศตวรรษ จุฬาฯ สถาปัตยกรรม เล่ม 1 (2557). จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. https://doi.org/10.58837/CHULA.BOOK.2014.9